Đáo Hạn Phái Sinh Là Gì? Tại Sao Thị Trường “Rung Lắc” Mạnh Vào Ngày Này?

Nếu bạn đã tham gia thị trường chứng khoán đủ lâu, bạn sẽ nhận thấy một quy luật kỳ lạ. Cứ đến ngày Thứ Năm của tuần thứ ba hàng tháng, thị trường bỗng trở nên “khó ở”. Bảng điện tử nhảy múa một cách điên cuồng, đặc biệt là vào 30 phút cuối cùng của phiên giao dịch. Các cổ phiếu trụ cột (Bluechips) có thể đang yên đang lành bỗng bị bán tháo không thương tiếc, hoặc được kéo vọt lên chỉ trong vài giây. F0 hoảng loạn. Người cầm cổ phiếu thì tim đập thình thịch, người cầm tiền thì không hiểu chuyện gì đang xảy ra.

Chào mừng bạn đến với một trong những sự kiện kịch tính nhất của thị trường: Ngày Đáo hạn Phái sinh.

Đây là một thuật ngữ mà F0 nghe qua thì thấy “nguy hiểm”, nhưng lại không thực sự hiểu bản chất. Nó là gì? Tại sao nó có quyền lực làm “rung lắc” cả một thị trường cơ sở (thị trường cổ phiếu) vốn dĩ rất lớn? Và quan trọng nhất, bạn, với tư cách là một nhà đầu tư F0, nên làm gì để sống sót qua những ngày “bão tố” này? Bài viết này sẽ giải mã toàn bộ bí ẩn đằng sau sự kiện này.

“Đáo Hạn Phái Sinh” Thực Chất Là Gì?

Trước khi hiểu “đáo hạn”, chúng ta cần hiểu mình đang giao dịch cái gì. Tại Việt Nam, khi nói đến “phái sinh” một cách phổ thông, chúng ta đang nói về Hợp đồng Tương lai Chỉ số VN30 (Mã bắt đầu bằng VN30F).

Hãy tưởng tượng sản phẩm này như một “vé cược” cho tương lai. Bạn không mua một cổ phiếu cụ thể. Bạn đang “cá cược” xem chỉ số VN30 (tổng hợp 30 công ty lớn nhất sàn TP.HCM) sẽ tăng hay giảm. Nếu bạn tin VN30 sẽ tăng, bạn MUA (gọi là Long). Nếu bạn tin VN30 sẽ giảm, bạn BÁN (gọi là Short).

Điểm mấu chốt là: Bất kỳ “vé cược” nào cũng phải có hạn sử dụng. Hợp đồng tương lai VN30 cũng vậy. Nó không tồn tại mãi mãi. “Hạn sử dụng” của nó được quy định là ngày Thứ Năm, tuần thứ ba của tháng. Ngày đó được gọi là “Ngày Đáo hạn”.

Vào đúng 15:00 giờ ngày hôm đó, tất cả các “vé cược” (hợp đồng) của tháng đó sẽ hết hạn. Mọi vị thế Long và Short đang mở sẽ buộc phải đóng lại. Vậy, thị trường xác định ai thắng ai thua như thế nào?

Họ sẽ dùng một mức giá “chung” để làm chuẩn. Mức giá này chính là Chỉ số VN30 đóng cửa tại phiên ATC (Phiên khớp lệnh định kỳ lúc 14:45 – 15:00). Toàn bộ lãi/lỗ của các bên Long/Short sẽ được tính toán dựa trên con số này và thanh toán bằng tiền mặt.

Nói một cách đơn giản, “đáo hạn phái sinh” là ngày phán xử cuối cùng, ngày chốt sổ của tất cả các hợp đồng tương lai trong tháng, dựa trên giá trị đóng cửa của chỉ số VN30. Về lý thuyết, đây chỉ là một thủ tục thanh toán kỹ thuật. Nhưng chính cái cách “chốt sổ” này lại mở ra một “trò chơi” khổng lồ đằng sau cánh gà.

“Cuộc Chiến Vĩ Đại”: Tại Sao Thị Trường Phải “Rung Lắc”?

Đây chính là phần cốt lõi của vấn đề. Sự “rung lắc” không xuất phát từ bản thân việc đáo hạn, mà xuất phát từ hành vi của con người (cụ thể là các “tay to”, “cá mập”, hay các quỹ đầu tư lớn) để thao túng cái giá chốt sổ kia.

Hãy hình dung. Nếu bạn là một F0, bạn có thể chỉ giao dịch 1-10 hợp đồng. Nếu chỉ số VN30 chốt tăng hay giảm 1-2 điểm, bạn chỉ lãi hoặc lỗ vài trăm ngàn, không đáng kể.

Nhưng các “tay to” (Big Boys) thì khác. Họ nắm giữ hàng chục ngàn hợp đồng, với tổng giá trị vị thế lên đến hàng ngàn tỷ đồng. Đối với họ, chỉ số VN30 chốt sổ chênh lệch 1 điểm thôi cũng có nghĩa là “được” hoặc “mất” hàng chục tỷ đồng.

Điều này tạo ra một động cơ khổng lồ: Họ phải làm mọi cách để lái chỉ số VN30 (tài sản cơ sở) trong phiên ATC ngày đáo hạn, sao cho có lợi nhất cho vị thế phái sinh (vị thế cược) mà họ đang nắm giữ.

Cuộc chiến này diễn ra như thế nào?

Giả sử một “tay to” A đang nắm giữ một vị thế LONG (cược VN30 tăng) cực kỳ lớn. Mong muốn của họ là gì? Dĩ nhiên là muốn chỉ số VN30 đóng cửa ở mức cao nhất có thể để tối đa hóa lợi nhuận. Vậy họ sẽ làm gì?

Trong suốt phiên chiều, và đặc biệt là dồn toàn lực vào phiên ATC, họ sẽ dùng hàng ngàn tỷ đồng tiền thật của mình, đổ vào thị trường cổ phiếu cơ sở. Họ không mua bừa bãi. Họ sẽ chọn những cổ phiếu “trụ” có trọng số lớn nhất trong rổ VN30 (như VCB, HPG, FPT, VNM, VIC…) và đặt lệnh MUA khổng lồ, MUA bằng mọi giá.

Hành động “kéo trụ” này sẽ làm giá các cổ phiếu đó tăng vọt, và vì chúng là cổ phiếu trụ, chúng sẽ kéo cả chỉ số VN30 tăng theo. Chỉ số VN30 có thể đang 1250, nhưng chỉ cần một cú “kéo” ATC, nó có thể đóng cửa ở 1255. 5 điểm đó có thể mang về cho “tay to” A hàng trăm tỷ đồng lợi nhuận từ vị thế phái sinh. Số tiền này thừa sức bù đắp cho chi phí “kéo trụ” mà họ vừa bỏ ra.

Ngược lại, nếu “tay to” B đang nắm giữ một vị thế SHORT (cược VN30 giảm) khổng lồ, họ sẽ làm điều ngược lại. Họ sẽ mang cổ phiếu trụ trong kho của mình ra bán tháo, đạp giá bằng mọi cách trong phiên ATC. Họ chấp nhận bán rẻ cổ phiếu cơ sở, miễn sao chỉ số VN30 chung cuộc “sập” xuống mức thấp nhất có thể. Cú “đạp trụ” này giúp họ thắng đậm bên thị trường phái sinh.

Cái mà F0 chúng ta thấy “rung lắc”, thực chất là một cuộc chiến tranh tàn khốc giữa phe LONG và phe SHORT. Họ đang dùng thị trường cổ phiếu cơ sở (nơi F0 chúng ta đang đầu tư) làm “chiến trường” để quyết định thắng thua cho “sòng bạc” phái sinh của họ. Đó là lý do tại sao các cổ phiếu Bluechip vô tội bỗng nhiên bị “vả” không lý do, hoặc được “kéo” lên một cách phi logic.

“Kinh Doanh Chênh Lệch Giá” (Arbitrage) – Kẻ Châm Dầu Vào Lửa

Sự “rung lắc” không chỉ đến từ hành vi thao túng. Nó còn đến từ một nghiệp vụ chuyên nghiệp gọi là “Arbitrage” (Kinh doanh chênh lệch giá).

Bên cạnh các “tay to” thao túng, còn có các quỹ đầu tư và các đội “bot” (robot giao dịch). Họ nhận thấy sự chênh lệch (gọi là “Basis”) giữa giá của hợp đồng phái sinh (VN30F) và giá của chỉ số VN30 thực tế.

Ví dụ, vào lúc 14:00 ngày đáo hạn, VN30F đang giao dịch ở 1250, trong khi chỉ số VN30 đang là 1255. Bot nhận thấy hợp đồng phái sinh đang “rẻ” hơn 5 điểm. Nó sẽ thực hiện một giao dịch “khóa” lợi nhuận: MUA (Long) hợp đồng 1250 và đồng thời BÁN (Short) rổ cổ phiếu VN30 (thường là qua quỹ ETF VN30) ở giá 1255.

Hành động BÁN đồng loạt cả rổ VN30 này cũng góp phần tạo ra áp lực giảm giá cực lớn lên thị trường cơ sở. Hoặc ngược lại, nếu hợp đồng phái sinh đắt hơn, bot sẽ MUA rổ VN30, góp phần “kéo” thị trường. Những hành động này diễn ra với tốc độ máy tính, tạo ra sự biến động dồn dập, khó lường.

F0 Phải Làm Gì Để “Sống Sót”? Lời Khuyên An Toàn Nhất

Sau khi hiểu rõ bản chất của “cuộc chiến” này, bạn có thể thấy rằng F0 chúng ta chỉ là những “ngọn cỏ” trong cơn bão của các “gã khổng lồ”. Vậy, lời khuyên khôn ngoan nhất là gì?

Rất đơn giản: Đừng tham gia.

Bạn, với tư cách là một F0, không thể dự đoán được phe LONG hay phe SHORT sẽ thắng trong phiên ATC ngày hôm đó. Mọi phân tích kỹ thuật hay cơ bản đều trở nên vô nghĩa khi “tay to” quyết định “lật bài”. Do đó, việc cố gắng “đoán” hoặc “ăn theo” là một hành vi cờ bạc với rủi ro cực lớn.

Một nhà đầu tư F0 thông minh sẽ xem ngày đáo hạn phái sinh là một ngày “rủi ro cao” và chọn cách bảo vệ tài khoản của mình. Nếu bạn là một nhà giao dịch phái sinh, lựa chọn khôn ngoan là chủ động đóng tất cả các vị thế của tháng hiện tại trước khi phiên ATC bắt đầu. Hãy chấp nhận mức lãi/lỗ hiện tại, và đừng để tài khoản của mình cho “tay to” phán xử.

Nếu bạn là một nhà đầu tư cổ phiếu cơ sở, hãy giữ một tâm lý vững vàng. Nếu cổ phiếu tốt của bạn bỗng dưng bị “đạp sàn” không lý do vào ngày này, đừng hoảng loạn bán tháo. Hãy hiểu rằng đó có thể chỉ là một hành vi “kỹ thuật” phục vụ cho phái sinh. Nếu bạn không có việc gì gấp, tốt nhất là không nên giao dịch mua bán cổ phiếu (đặc biệt là cổ phiếu VN30) trong phiên ATC của ngày đáo hạn.

“Tốt nghiệp” F0 không có nghĩa là bạn phải tham gia mọi trận chiến. “Tốt nghiệp” F0 có nghĩa là bạn biết trận chiến nào không thuộc về mình, và khi nào nên đứng ngoài để bảo toàn vốn.